اوّل گفتار بِسمِ اللّهِ رحمن رحیم
تا که باشد آخرش از ابتدایش با خبر
شاه بیتی را کز آن آغاز کردم این کتاب
بر نهادم زین سبب اکلیل بسم اللّه به سر 1
کتاب الهی با نام خدا آغاز گشته، و اولین آیه 2 از قرآن و سوره فاتحة الکتاب 3 «بسم اللّه الرحمن الرحیم»می‏باشد.این آیه بنا به اجماع همه مسلمانان جزو قرآن مجید و آیه سی‏ام از سوره نمل 4 است، به اعتقاد شیعیان و نیز جمعی از قاریان و فقیهان و مفسّران عامّه 5 آیتی است از هر سوره‏ای که بدان ابتدا شده است.لکن بعضی از شافعیّه و حمزه-و احتمالا احمد بن حنبل- آن را آیتی فقط از سوره حمد می‏دانند و بس. 6
در هر حال این آیه که در ابتدای هر سوره بجز براءت 1 آمده، و در سوره نمل علاوه بر ابتدای سوره در اثنای آن نیز نازل شده مجموعا 114 بار-به تعداد سور قرآن-تکرار شده است و این خود گویای عظمت و منزلت این آیه از قرآن است.چنان‏که در خبر آمده:تمام قرآن در سوره حمد(امّ الکتاب)خلاصه شده، و تمام سوره حمد در«بسم اللّه الرّحمن الرّحیم»خلاصه شده است.و برحسب بعضی روایات، عظیم‏ترین آیه در قرآن«بسم اللّه الرّحمن الرّحیم»می‏باشد 2 و لذا بنا به روایتی که از امام رضا علیه السّلام نقل شده:«بسم اللّه الرّحمن الرّحیم»به اسم اعظم خداوند نزدیکتر است از سیاهی چشم به سفیدی آن. 3
و اصولا-چنان‏که از امام صادق علیه السّلام منقول است-کتابی از آسمان نازل نشده مگر اینکه آغاز آن«بسم اللّه الرّحمن الرّحیم»بوده است. 4 حتی برحسب نقل قرآن مجید، نامه حضرت سلیمان بن داود به ملکه سبا نیز با«بسم اللّه الرّحمن الرّحیم»آغاز شده بوده است. 5 پس اگر در اوایل سوره‏ها و فصلهای تورات و انجیل کنونی«بسم اللّه الرّحمن الرّحیم»نسبت بدان سبب است که آن دو تحریف شده است. 6
حتی بعضی معتقدند:بسم اللّه در میان عرب جاهلیت رواج داشته، به‏طوری که اسقاط آن را در عهدنامه نشانه نقض آن می‏دانسته‏اند، چنان‏که زرکشی در سبب سقوط بسم اللّه از اوّل سوره براءت می‏نویسد:فقیل:کان من شأن العرب فی الجاهلیّة اذا کان بینهم و بین قوم عهد و ارادوا (1)-از ابن عباس روایت شده که گفت:از علیّ بن ابی طالب علیه السلام پرسیدم چرا در سوره براءت بسم اللّه الرّحمن الرّحیم نوشته نشده است؟فرمود:از آن جهت که بسم اللّه امان است و سوره براءت که در مورد بیزاری از مشرکان و قیام به سیف نازل شده در آن امانی نیست.
من ابن عباس قال سألت علیّ بن ابی طالب(ع)لم لم تکتب فی براءة بسم اللّه الرّحمن الرّحیم؟قال لانّها امان، و براءة نزلت بالسیف، فلیس فیها امان.
نقضه کتبوا لهم کتابا ولم یکتبوا فیه البسملة، فلمّا نزلت«براءة»بنقض العهد الّذی کان للکفّار، قرأها علیهم علیّ ولم یبسمل علی ماجرت به عادتهم.* 1
از امیرالمؤمنین علیه السّلام روایت شده که فرمود:رسول خدا(ص)حدیث کرد مرا از خداوند عزّوجل که:هر امر صاحب شأنی که شروع آن با بسم اللّه نباشد ناتمام خواهد ماند. 2 و حتّی از امام صادق علیه السّلام در حدیثی هشدار داده که یکی از شیعیان ما به سبب اینکه در شروع کاری «بسم اللّه الرّحمن الرّحیم»را ترک کرده بود خداوند وی را به مصیبتی مبتلا کرد، تا وی را متنبّه گرداند، سپس امام صادق علیه السّلام در این مورد داستان عبد اللّه بن یحیی را نقل فرمود که بر حضرت امیرالمؤمنین وارد شد و حضرت او را به نشستن بر روی کرسی که در آنجا بود امر فرمود و چون او قصد نشستن کرد به واسطه اینکه گفتن بسم اللّه الرّحمن الرّحیم را ترک کرد، از روی کرسی بر زمین افتاد و سرش شکست و خون جاری شد، تا آخر حدیث. 3
در هر حال روایات در فضیلت و اهمیّت«بسم اللّه الرّحمن الرّحیم»بسیار است که ذیلا به بخشی از آنها اشاره می‏شود:
از پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله نقل شده که فرمود:هرگاه معلّم به کودک بگوید:بگو بسم اللّه الرّحمن الرّحیم، و کودک بگوید بسم اللّه الرّحمن الرّحیم، خداوند براءت‏نامه‏ای برای کودک و پدر و مادر وی، و براءت‏نامه‏ای برای معلّم وی بنویسد. 4
ابن‏مسعود از پیغمبر روایت کرده که فرمود:هرکس که می‏خواهد خداوند وی را از(کیفر) نگهبانان دوزخ(که 19 نفرند)نجات دهد، پس بسم اللّه الرّحمن الرّحیم را که 19 حرف است بخواند تا خداوند هر حرف از آن را سپری در مقابل هریک از آنان قرار دهد. 5
و عبد اللّه بن مسعود از پیغمبر اکرم(ص)روایت کرده که آن حضرت فرمود:کسی که«بسم اللّه الرّحمن الرّحیم»بگوید، خداوند برای او در برابر هر حرف از آن چهار هزار حسنه بنویسد، و چهار هزار سیّئه محو فرماید، و چهار هزار درجه وی را بلند مرتبه گرداند. 1
و بالاخره محدّث اربلی از حضرت امیرالمؤمنین علیه السّلام روایت کرده که آن حضرت فرمود:اگر بخواهم، از تفسیر«بسم اللّه الرّحمن الرّحیم»شتری را، بار خواهم کرد. 2
اگر کسی کتب و مصنّفات متقدّمان و متأخّران را مورد تتبّع و بررسی قرار دهد متوجه خواهد شد که یکی از بحث‏انگیزترین آیات قرآنی آیه«بسم اللّه الرّحمن الرّحیم»است که علما در کتابهای تفسیر، حدیث، فقه، اخلاق و غیره آن را بطور مستقل و یا در ضمن سوره حمد مورد بحث قرار داده، و همگی از دیدگاههای مختلف به تفسیر حروف و کلمات و نقل احادیث و احکام فقهی و آثار و خواص آن پرداخته، و مباحث مختلفی را عنوان کرده‏اند.
مثلا در کتب تفسیر عموما مفسّران در تفسیر«بسم اللّه الرّحمن الرّحیم»بحثهایی را مطرح کرده و روایاتی را شاهد آورده‏اند.چنان‏که شیخ طوسی در تبیان(1/24-30)و شیخ طبرسی در مجمع البیان(1/18-21)و علامه طباطبائی در تفسیر المیزان(1/15-19)مباحثی را عنوان نموده‏اند و مرحوم سید هاشم بحرانی در تفسیر 3 خود متجاوز از 30 حدیث و حویزی در تفسیر نور الثقلین(1/5-14)بالغ بر 46 حدیث درباره فضیلت و تفسیر بسم اللّه نقل کرده است.و علاّمه شهید سید مصطفی خمینی در تفسیر 4 خود مباحث و مطالب گوناگونی را پیرامون بسم اللّه- طی 172 صفحه-مطرح کرده که بسیار جالب و خواندنی است.و فخر رازی در تفسیر الکبیر (1/101-173)ذیل عنوان:«الکتاب الثانی فی مباحث بسم اللّه الرّحمن الرّحیم و فیه مسائل»مطالب بسیار و مسائل گوناگونی را مطرح کرده است، چنان‏که فقط در«الباب الحادی عشر فی بعض النکت المستخرجة من قولنا«بسم اللّه الرّحمن الرّحیم»بیست و چهار نکته را بیان کرده است.
محدّثان بزرگ همچون ثقة الاسلام کلینی در کتاب«کافی» 1 باب معانی الاسماء، و شیخ صدوق در کتاب«التوحید» 2 و«معانی الاخبار» 3 ذیل عنوان:باب معنی بسم اللّه الرّحمن الرّحیم، و نیز علاّمه مجلسی در بحار الانوار 4 -کتاب القرآن:باب فضل سورة الفاتحة و تفسیرها و فضل البسملة و تفسیرها و کونها جزء من الفاتحة و من کلّ سورة-احادیث فراوانی را در فضیلت و تفسیر این آیه از معصومین صلوات اللّه علیهم اجمعین نقل کرده‏اند.
برخی از متکلّمان در کتب کلامی خود نیز بحثهایی را پیرامون«بسم اللّه»آورده‏اند چنان‏که فضل بن شاذان در کتاب«الایضاح» 5 و فاضل مقداد در«ارشاد الطالبین» 6 که شرحی است بر کتاب«نهج المسترشدین علاّمه حلّی»در این باره مطالبی را عنوان کرده‏اند.
در مباحث فقهی نیز این مسأله مطرح است که آیا قراءت«بسم اللّه الرّحمن الرّحیم»قبل از قراءت حمد در نماز واجب است چنان‏که امامیّه 7 و اکثر حنفیّه قائلند، یا نفس قراءت آن مکروه است ولی به جهت خروج از مخالفت دیگران مستحب است، چنانکه مالک قائل است. 8 و نیز مسأله استحباب جهر به بسم اللّه در نماز، و وجوب تسمیه در ذبح شرعی در میان فقها، مطرح است.
برای اطلاع بر روایات وارده در این باب می‏توان رجوع کرد به کافی، ج 3، باب قراءة القرآن، ص 312، و استبصار، ج 1، باب الجهر ببسم اللّه الرّحمن الرّحیم، ص 310 و تهذیب، ج 2، ص 288، و وسائل الشیعة، ج 4، باب انّ البسملة آیة من الفاتحة و من کلّ سورة عدا براءة و وجوب الاتیان بها، و بطلان الصلاة بتعمّد ترکها و وجوب اعادتها، ص 745؛و باب جواز ترک البسملة للتقیّة و جواز ترک الجهر بها فی محلّ الاخفات و فی التقیة، ص 747؛و باب استحباب الجهر بالبسملة فی محلّ الاخفات و تأکّده للامام، ص 757 و ج 16 باب انّه لابدّ من التسمیة عند ارسال الکلب و الاّ لم یحلّ صیده، ص 270 و باب اشتراط التسمیة عند التذکیة و الاّ لم یحلّ الاّ ان یکون ناسیا، ص 325 و باب ان ذکاة السمک اخراجه من الماء حیّا و یحلّ بغیر تسمیة، ص 360.و نیز صحیح مسلم ج 1 کتاب الصلاة، باب حجة من قال لایجهر بالبسملة ص 299، و باب حجّة من قال البسملة آیة، ص 300 و سنن نسائی، ج 1، باب قراءة البسملة، ص 143، و سنن ابی داود، ج 1، باب الجهر بالبسملة، ص 125.
هم‏چنین در کتب اخلاق اسلامی یکی از مسائلی که مورد توصیه و تأکید می‏باشد این است که هر کاری را با«بسم اللّه الرّحمن الرّحیم»شروع باید کرد نظیر خوردن، آشامیدن، لباس پوشیدن، از خانه بیرون رفتن 1 ، سوار شدن 2 سفر کردن، خواندن 3 ، نوشتن، خوابیدن 4 و هر کار دیگر 5 اگرنه آن کار ابتر و بریده خواهد ماند چنان‏که از حضرت رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم روایت شده که فرمود:کلّ امر ذی بال لم یذکر فیه بسم اللّه فهو أبتر. 6
هست بِسمِ اللَّهِ الرَّحمنِ الرّحیمِ
مصحف آیات اسرار قدیم
نام حق سردفتر هر دفتر است
آنچه بی‏نام خدا است ابتر است
مثنوی اسیری لاهیجی، ص 31
در تفسیر منسوب به امام حسن عسکری علیه السّلام ضمن حدیث مفصّلی آمده:هنگام شروع هر کاری، خواه بزرگ و خواه کوچک«بسم اللّه الرّحمن الرّحیم»بگویید. 7
زمخشری در ربیع الابرار از پیغمبر اکرم(ص)نقل کرده که آن حضرت فرمود:هر دعایی که اول آن«بسم اللّه الرّحمن الرّحیم»باشد رد نمی‏شود. 8
و از نظر ادبی علاّمه شهید آقا مصطفی خمینی در تفسیر خود فرموده:«بسم اللّه الرّحمن الرّحیم»دارای وزن عروضی و بحر ثلاثی:مستفعل مستفعل مستفعل می‏باشد، و نظامی شاعر معروف و متوفای بعد از سال 584 گفته است:
بِسمِ اللَّهِ الرّحمنِ الرّحیمِ
هست کلید در گنج حکیم 1
البته شاعران فراوان دیگری هم«بسم اللّه»را در اشعار خود تضمین کرده‏اند، از جمله، مولانا حامد:
چون گشادم دفتر اعمال خود را همچو گل
مطلع آن بود بِسمِ اللَّهِ الرّحمنِ الرّحیمِ 2
و محمود دهدار:
بِسمِ اللَّهِ الرّحمنِ الرّحیمِ
نزل گرامی است ز حیّ قدیم 3
از جمله مباحثی که درباره«بسم اللّه»مطرح شده است، بحث در رسم الخطّ کلمات آن است، بدین شرح:
الف-چرا همزه«اسم»در کتابت«بسم اللّه»حذف می‏شود؟در حالی که در آیات دیگر قرآن نظیر:«اقرأ باسم ربّک الّذی خلق 4 »و«فسبح باسم ربّک العظیم 5 »همزه اسم در کتابت نوشته می‏شود.
جوابهایی که دانشمندان از این سؤال داده‏اند عبارتند از:
1-کثرت استعمال«بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم»سبب سقوط همزه اسم در کتابت شده است 6 .
2-اضافه شدن اسم به کلمه«اللّه»که دارای امیتازهای خاصّی می‏باشد سبب حذف همزه آن شده است 7 ، چنان‏که در آیه:«بسم اللّه مجریها و مرسیها»نیز الف نوشته نمی‏شود با این که کثرت استعمال هم ندارد.
3-درازی«باء»و کشیدگی«سین»در بسم اللّه عوض از همزه اسم و نشان سقوط آن است 1 .
4-خلیل گفته:چون در بسم اللّه«با»بر اسم داخل شده از الف آن نیابت کرده است؛امّا در«اقرأ باسم ربّک»نیابت نکرده است بواسطه این که اگر با را حذف کنیم و بگوییم:«اقرأ اسم ربّک»معنا صحیح است، بخلاف بسم اللّه 2 .
جامی درباره نیابت«با»از الف چنین سروده است:
با که بنشست در مقام الف
چون خلیفه بجای مستخلف
آنچه مستخلف از ترفّع و شان
داشت بنمود در خلیفه عیان
طول قدّ الف از این معنا
می‏نماید کنون ز صورت با
ورنه با در مواضع دیگر
منخفض بود و نافراخته سر
ب-چرا کلمه«اللّه را با دو لام و کلمه«الّذی»را با یک لام می‏نویسند؟در حالی که هر دو در لفظ و کثرت استعمال مساویند؟
جواب داده‏اند:
1-کلمه«اللّه»مطابق اصل، معرب و متصرّف می‏باشد لذا مطابق اصل، لام تعریف آن نوشته می‏شود، امّا«الّذی»برخلاف اصل در اسم، مبنی و ناقص است لذا برخلاف اصل لام آن در کتابت حذف می‏شود، وی در«اللذان»که معرب است نوشته می‏شود.
2-برای این که به کلمه«إله»اشتباه نشود.
3-برای تعظیم لفظ جلاله 3 .
ج-چرا الف قبل از ها در«اللّه»نوشته نمی‏شود با این که به هنگام قراءت«اللاه»تلفظ می‏گردد؟
جواب گفته‏اند:حذف الف بواسطه این است که:اجتماع حروف متشابه را در کتابت کراهت دارند 4 .
د-چرا الف قبل از نون در«الرّحمن»نوشته نمی‏شود؟
جواب گفته‏اند:
1-برای رعایت تخفیف 5 .
2-برای این که فرق باشد بین آن که نام خداست و آن که نام غیر خداست، که در صورت دوّم با الف نوشته می‏شود مانند رحمان یمامه 6 .
آداب کتابت«بسم اللّه»و شیوه‏های نگارش آن از دیرزمان مورد توجه پیشوایان دین، دانشمندان علوم قرآن، و خوشنویسان مسلمان بوده، و در آثاری که در آداب کتابت مصاحف و یا بسم اللّه بحث شده از آن یاد کرده‏اند:
1-علاّمه مجلسی و محدّث نوری(از شهید ثانی در مینة المرید)از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله روایت کرده‏اند، که به یکی از کاتبان خود فرمود:
دوات را لیقه کن، و نوک قلم را کج بزن، و بای(بسم اللّه)را کشیده و بلند بنگار، داندانه‏های سین را مشخص بنویس، و میم را کور و توپر ننویس، و«اللّه»را زیبا بنویس، و«رحمن»را کشیده، و«رحیم»را خوش بنگار، و(پس از فراغ از نگارش) قلم را روی گوش چپ خود قرار ده، زیرا این کار بهتر یادآور تو است، (و زودتر به قلم دسترسی پیدا خواهی کرد) 1 .
2-و نیز از زید بن ثابت روایت کرده‏اند، که گفت:رسول خدا فرمود:هرگاه که می‏خواهی «بسم اللّه الرّحمن الرّحیم»را بنویسی، سین را واضح و روشن بنویس 2 .
3-و نیز از پیامبر اکرم(ص)روایت کرده‏اند که فرمود:اگر کسی«بسم اللّه الرّحمن الرّحیم»را بنگارد و آن را به خاطر تعظیم خداوند نیکو و زیبا بنویسد، خداوند وی را بیامرزد 3 .
4-و از علی بن ابی طالب علیه السّلام روایت کرده‏اند که فرمود:مردی«بسم اللّه الرّحمن الرّحیم»را نیکو نوشت، پس آمرزیده شد 4 .
5-مرحوم کلینی از امام صادق علیه السّلام روایت کرده که آن حضرت فرمود:«بسم اللّه الرّحمن الرّحیم»را به بهترین خط بنویس، و تا دندانه‏های سین را بلند و برافراشته ننویسی باء (بسم اللّه)را به میم نکشان 5 .
6-از یزید بن ابی حبیب نقل شده که کاتب عمرو بن العاص نامه‏ای به عمر نوشت، و چون «بسم اللّه»را نوشت برای آن سین ننوشت، عمر وی را کتک زد.به او گفته شد:امیرالمؤمنین درباره چه چیز تو را زد؟گفت:مرا درباره سین زد 1 .
7-فخر رازی در تفسیر خود آورده است:عمر بن عبد العزیز به منشیان خود دستور می‏داد که:برای تعظیم کتاب خدا«با»را طولانی، و«سین»را آشکار، و«میم»را مدّور بنویسید 2 .
8-از امام صادق علیه السّلام روایت شده که فرمود:ننویس:بسم اللّه الرّحمن الرّحیم لفلان، اما باکی نیست که در پشت‏نامه«لفلان»را بنویسی 3 .
این دستور شاید بدان جهت است که در اول نامه چنانچه بنویسند:بسم اللّه الرّحمن الرّحیم لفلان، اشتباه می‏شود، چنان‏که ممکن است گمان رود که«لفلان»متعلق به«الرّحیم»است. لذا در حدیثی دیگر از امام صادق علیه السّلام آمده که فرمود:در درون نامه ننویس«لابی فلان» بنویس:الی ابن فلان، و(اگر خواستی)در آدرس بنویس:لابی فلان 4 .
درباره شیوه نگارش«بسم اللّه»صاحبنظران بحثهای زیادی را مطرح کرده‏اند، از جمله احمد بن علی قلقشندی(متوفی 821 ه)درکتاب معروف خود«صبح الأعشی فی صناعة الانشاء»مطالبی را تحت عنوان:الجلمة السابعة فی کتابة البسملة و بیان صورتها فی کل قلم من الاقلام المستعملة فی دیوان الانشاء 5 ، مطرح کرده، و شکل«بسم اللّه»را در اقلام ششگانه خط بیان و ترسیم نموده است.
اخیرا هنرمند خوش ذوق آقای محمد مهدی هراتی مجموعه‏ای ارزنده و هنری از انواع فراوان و شیوه‏های گوناگون کتابت«بسم اللّه»را که در طول چهارده قرن از کلک خوشنویسان مؤمن هنرمند تجلی کرده، با همکاری بنیاد پژوهشهای اسلامی تهیه کرده، و مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی آن را در 500 صفحه به قطع وزیری بزرگ چاپ و منتشر کرده است. علاقه‏مندان می‏توانند به این گنجینه نفیس که مبیّن ذوق و هنر بسیاری از هنرمندان مؤمن در طی قرنهاست مراجعه کنند.
و بالاخره کتابها و یا رساله‏هایی که بطور مستقل درباره«بسم اللّه»نگاشته شده فراوان است، که نمونه‏هایی از آن به شرح زیر می‏باشد.
1-اسرار البسملة:از سید محمد مهدی بن محمد جعفر موسوی تنکابنی 1 .
2-الاسئلة فی البسملة:از برهان الدین ابراهیم بن محمد قباقبی(متوفی 750 ه.) 2 .
3-الاسم الأعظم او معارف البسملة و الحمد لة:تألیف حجّة اسلام محمّد غروی، مؤلّف «الامثال النبوّیة» 3 .
4-البسملة بین اهل العبارة و اهل الاشارة:تألیف دکتر ابراهیم بسیونی 4 ، بخش دوم این کتاب شرحی است بر کتاب«الکهف و الرقیم فی شرح بسم اللّه الرّحمن الرّحیم».
5-البسملة لدی المدرستین:نوشته علاّمه سیّد مرتضی عسکری(از محققان معاصر 5 ).
6-تجلی هنر در کتابت بسم اللّه(وضوح الفن فی کفابة البسملة):فارسی، عربی، انگلیسی، به کوشش محمد مهدی هراتی، با همکاری بنیاد پژوهشهای اسلامی 6 .
7-تفسیر آیة البسملة و ذکر ما یتعلّق بها:به فارسی، نوشته سید محمد حسین بن شمس الدین نسابه 7 .
8-تفسیر آیة البسملة:تألیف زین الدین شهید ثانی، که در اول رمضان 940 از تألیف آن فارغ گشته است 8 .
9-تفسیر آیة البسملة:از رشید الدین همدانی، صاحب«مفتاح التفاسیر» 9 .
10-تفسیر البسملة:تألیف احمد بن ایوب الحماقی، شرحی است بر منظومه‏ای که مؤلف درباره بسمله سروده، و در آن از سیوطی نقل قول می‏کند 10 .
11-تفسیر البسملة:درهفت فصل:مؤلف ناشناخته 11 .
12-تفسیر البسملة:تألیف محمد بن سعید بن کبن یمنی(متوفی 842 یا 849 ه.) 12 .
13-تفسیر البسملة:تألیف ابی سعید حنفی، که در فضیلت بسمله و تفسیر آن و دیگر مسائل مربوط به آن بحث کرده است 1 .
14-تفسیر البسملة:تألیف ابن العرفان محمد بن علی صبان مصری(متوفی 1206ه)، رساله‏ای است نسبة طولانی، دارای یک مقدمه و پنج مقصد و یک خاتمه 2 .
15-تفسیر البسملة و الحمدلة:تألیف شهاب الدین احمد برلسی، مشهور به شیخ عمیره 3 ، که آن را ابی‏بکر بن اسماعیل شنوائی به نام«الطوالع المنیرة علی بسملة عمیرة»شرح کرده است.
16-تفسیر البسملة و الحمدلة:تألیف قاضی زکریّا بن محمّد انصاری، (متوفی 926ه.) 4 .
17-تفسیر الاستعاذة و البسملة:تألیف بدر الدین حسن بن قاسم المرادی، (متوفی 749ه.) 5 .
18-رسالة فی تحقیق البسملة:از زین کمال پاشا 6 .
19-الطوالع المنیرة علی بسملة عمیرة:تألیف ابی‏بکر بن اسماعیل شنوانی(متوفی 1019ه.) 7 .
20-فتح الفتّاح العلیم بشرح بسم اللّه الرّحمن الرّحیم:تألیف سید محمد احمد اهدل تهامی، (متوفی 1298ه.) 8 .
21-کتاب البسملة:از شهاب الدین ابن شامه 9 .
22-الکهف و الرقیم فی شرح بسم اللّه الرّحمن الرّحیم:نوشته عبد الکریم بن ابراهیم بن عبد الکریم ابن سبط عبد القادر گیلانی(متوفی 820 یا 832ه.) 10 .
23-مسألة فی البسملة:از اسماعیل بن غنیم جوهری 11 .