اِستسقا: درخواست آب از خداوند
استسقاء از ريشه «سـقـى» و به معناى درخواست سيراب كردن[1] يا
درخواست نوشيدنىاست[2] و در
اصطلاح فقهى و تفسيرى درخواست آب* (باران) از خداوند، هنگام خشكسالىاست.[3]
در استحباب استسقا، اختلافى بين فقيهان نيست. تنها ابوحنيفه اين استحباب
را منكر شدهاست.[4]
اين واژه فقط دو بار در قرآن آمده است: آنجا كه قرآن استسقاى حضرت
موسى*(عليه السلام) و شكافتن12 چشمه را بر اثر زدن عصا به سنگ، پس از درخواست
بنى*اسرائيل، بيان مىكند: «واِذِ
استَسقى موسى لِقَومِهِ فَقُلنَا اضرِب بِعَصاكَ الحَجَرَ فَانفَجَرَت مِنهُ
اثنَتا عَشرَةَ عَينًا» (بقره/2،60). «واَوحَينا اِلى موسى اِذِ استَسقـهُ قَومُهُ
اَنِ اضرِب بِعَصاكَ الحَجَرَ فَانبَجَسَت مِنهُ اثنَتا عَشرَةَ عَينـًا»
(اعراف/7،160) ابومسلم گفته است: معناى استسقا طبق عادت مردم، درخواست باران* است،
بنابراين، انفجار سنگ و جوشش معجزه*آساى آب به دست موسى(عليه السلام) از اجابت
دعاى ايشان فراتر است.[5]
آيه 52 هود/11 بيان مىكند كه هود* قوم خود را براى نزول باران، به استسقا
فرا خواند: «يـقَومِ
استَغفِروا رَبَّكُم ثُمَّ توبوا اِلَيهِ يُرسِلِ السَّماءَ عَلَيكُم مِدرارًا»
برخى گفتهاند: قوم هود به خشكسالى و كمبود آب گرفتار شدند و اين آيه به استسقاى
ايشان اشاره دارد.[6]
همين مطلب در جاى ديگر از نوح*(عليه السلام) نيز نقل شده است كه از مردم
خواست تا براى نزول باران رحمت نيايش كنند[7]: «فَقُلتُ استَغفِروا رَبَّكُم
اِنَّهُ كانَ غَفّارا * يُرسِلِ السَّماءَ عَلَيكُم مِدرارا» (نوح/71،10ـ11)
از آيات پيشين و روايات، استفاده مىشود كه استسقا در امّتهاى پيشين نيز بوده
است. برخى مشروعيت استسقا در اسلام را از آيه 60 بقره/2 استفاده كردهاند.[8]
آداب استسقاء
1. خضوع
و خشوع:
برخى، از نكوهش خداوند در آيه «فَلَولا اِذ جاءَهُم بَأسُنا تَضَرَّعوا ولـكِن قَسَت قُلوبُهُم»
(انعام6/43) برداشت كردهاند كه هنگام برگزارى نماز استسقا، امام بايد با حال خضوع
و خشوع به جايگاه نمازبرود.[9]
2.
استغفار و توبه:
قرآن از زبان نوح و هود(عليهما السلام)فرو فرستادن باران را بر استغفار،
متفرّع كرده است. (نوح/71،10 ـ11; هود/11،52) برخى با استفاده از اين آيات،
استغفار* را از آداب استسقادانستهاند.[10]
از سيره پيامبراكرم(صلى الله عليه وآله) و روايات، آداب فراوان ديگرى
استفاده شده كه فقيهان به آن فتوا دادهاند[11]; از قبيل
سه روز روزه گرفتن، وارونه كردن عبا هنگام نماز، به پا داشتن نماز در بيابان، به
همراه بردن كهنسالان و خردسالان و جداكردن اطفال ازمادران.
منابع
التحقيق فى كلمات القرآن الكريم; التفسير الكبير;
التفسير المنير فىالعقيدة و الشريعة و المنهج; جواهرالكلام فى شرح شرايع الاسلام;
شرايع الاسلام فى مسائل الحلالو الحرام; الفقه على المذاهب الاربعه; مجمع البيان
فى تفسيرالقرآن; المحلى بالآثار; المصباح المنير; معجم مقاييس اللغه; موسوعة كشاف
اصطلاحات الفنون والعلوم.
سيدهادى موسوى خراسانى
|