بحث درباره قرآن و شناخت مسايل مختلف آن،از همان دوران نخست مطرح‏بوده و هم واره در طول تاريخ،بزرگان و دانش پژوهان در اين زمينه به بحث وگفت و گو نشسته و آثار نفيس و گران‏بهايى از خود به يادگار گذارده‏اند و اين‏مطالعات پيوسته ادامه دارد.
بر پايه مدارك موجود،اولين كسى كه درباره قرآن به بحث نشست و گفت و گو راآغاز نمود،يحيى بن يعمر شاگرد برومند ابو الاسود دؤلى(متوفاى 89)بود.نام برده‏كتابى در فن قرائت قرآن،در روستاى واسط،نگاشت كه شامل انواع قرائت‏هاى‏مختلف آن دوره مى‏باشد.سپس حسن بصرى(متوفاى 110)كتابى در عدد آيات‏قرآن نوشت.نويسندگان و آثار ديگر موجود در اين زمينه به ترتيب ظهور،عبارتند از: عبد الله بن عامر يحصبى(متوفاى 118)رساله‏اى در اختلاف مصاحف عثمانى ونيز رساله ديگرى در وقف و وصل در قرآن نوشته است و شيبة بن نصاح مدنى(متوفاى 130)كتاب‏«الوقوف‏»را نگاشت.آبان بن تغلب(متوفاى 141)نخستين‏كسى است كه پس از يحيى بن يعمر در فن قرائات كتاب نوشت.محمد بن سائب‏كلبى(متوفاى 146)اول كسى است كه در«احكام القرآن‏»كتاب نوشت.مقاتل بن‏سليمان(متوفاى 150)نخستين نويسنده‏اى است كه درباره‏«آيات متشابهات‏»
كتاب نوشت.ابو عمرو،علاء بن زبان تميمى(متوفاى 154)كتاب‏«وقف و ابتدا»و«قرائات‏»را نوشت.حمزة بن حبيب يكى از قراء سبعه(متوفاى 156)در فن قرائات‏كتاب نوشت.
يحيى بن زياد فراء(متوفاى 207)كتاب‏«معانى القرآن‏»را در سه مجلد نوشت.
اين نويسنده هم چنين كتاب‏«اختلاف اهل كوفه و بصره و شام در مصاحف‏»و كتاب‏«جمع و تثنيه در قرآن‏»را به تحرير در آورد. محمد بن عمر واقدى(متوفاى 207)
كتاب‏«رغيب‏»در علوم قرآنى و«غلط رجال‏»را نوشت.ابو عبيده معمر بن المثنى(متوفاى 209)كتاب‏«اعجاز القرآن‏»در دو جزء و«معانى القرآن‏»را نوشت.او اول‏كسى است كه در اعجاز قرآن كتاب نوشته است.ابو عبيد قاسم بن سلام(متوفاى 224)كتاب‏هاى فراوانى در علوم قرآنى نوشته و او اول كسى است كه دراين زمينه به طور گسترده كتاب نوشته است.از جمله كتب او«فضائل القرآن‏»،«المقصور و الممدود»در فن قرائات،«غريب القرآن‏»،«ناسخ و منسوخ‏»و«اعجازالقرآن‏»و...،را مى‏توان نام برد.على بن مدينى(متوفاى 234)در«اسباب نزول‏»
كتاب نوشت.احمد بن محمد بن عيسى اشعرى قمى(متوفاى حدود 250)كتاب‏«ناسخ و منسوخ‏»را نوشت.ابو زرعه عراقى(متوفاى 264)هزار بيت(الفيه)در«غريب الفاظ قرآنى‏»سرود.ابو عبد الله احمد بن محمد بن سيار(متوفاى 268)
«ثواب القرآن‏»و«كتاب القرائة‏»را تاليف كرد.ابو محمد عبد الله بن مسلم(ابن قتيبة)
(متوفاى 276)كتاب‏هاى:«تاويل مشكل القرآن‏»و«تفسير غريب القرآن‏»و«اعراب‏القرآن‏»و«قرائات‏»را نوشت.ابو العباس محمد بن يزيد مبرد نحوى(متوفاى 286)
كتاب‏«اعراب القرآن‏»را نوشت.ابو عبد الله محمد بن ايوب بن ضريس(متوفاى 294)كتابى در آن چه در مكه و مدينه نازل شده و نيز كتاب‏«فضائل القرآن‏»
را نوشت.ابو القاسم سعد بن عبد الله اشعرى قمى(متوفاى 299)رساله‏اى در انواع‏آيات قرآن نوشت.
محمد بن زيد واسطى متكلم امامى(متوفاى 307)كتابى در«اعجاز قرآن‏»
نوشت و آن را در نظم و تاليف آن دانست.محمد بن خلف بن مرزبان(متوفاى 309)
كتاب‏«الحاوى‏»در علوم قرآنى در(27)جزء نوشت.ابو محمد حسن بن موسى‏نوبختى(متوفاى 310)كتاب‏«التنزيه و ذكر متشابهات القرآن‏»را نوشت.ابو بكر بن‏ابى داوود عبد الله بن سليمان سجستانى(متوفاى 316)كتاب معروف‏«المصاحف‏»
و«الناسخ و المنسوخ‏»و رساله‏اى در«قرائات‏»نوشت.ابن دريد ابو بكر محمد بن‏الحسن ازدى(متوفاى 321)كتابى در«غريب القرآن‏»نوشت.ابن مجاهد ابو بكراحمد بن موسى(متوفاى 324)كتاب‏«السبعة في القراءات‏»را نگاشت.ابو البركات‏عبد الرحمان انبارى(متوفاى 328)«البيان في اعراب القرآن‏»و«عجائب علوم‏القرآن‏»را به نگارش در آورد.ثقة الاسلام محمد بن يعقوب كلينى(متوفاى 329)
كتاب‏«فضائل القرآن‏»را تاليف كرد.ابو بكر محمد بن عزيز سجستانى(متوفاى 330)كتاب معروف‏«غريب القرآن‏»را نگاشت.ابو جعفر احمد بن محمدنحاس(متوفاى 338)كتب‏«اعراب القرآن‏»،«الناسخ و المنسوخ‏»و«معانى القرآن‏»
را تحرير نمود.ابو محمد قصاب محمد بن على كرخى(متوفاى حدود 360)كتاب‏«نكت القرآن‏»را تقرير كرد.ابو بكر احمد بن على رازى جصاص(متوفاى 370)
كتاب‏«احكام القرآن‏»را در سه جلد بزرگ تاليف كرد.ابو على فارسى(متوفاى 377)
كتاب‏«الحجة في القراءات‏»را نگاشت.ابو الحسن عباد بن عباس(متوفاى 385)دراحكام القرآن كتابى نوشت.ابو الحسن على بن عيسى رمانى(متوفاى 386)كتاب‏«النكت في اعجاز القرآن‏»را نگاشت.محمد بن على ادفوئى(متوفاى 388)كتاب‏«الاستغناء»در علوم قرآنى را در 20 مجلد نوشت.ابو سليمان حمد بن محمد بستى‏خطابى(متوفاى 388)كتاب‏«بيان اعجاز القرآن‏»را تاليف كرد.
ابو بكر محمد بن طيب باقلانى(متوفاى 403)كتاب‏«اعجاز القرآن‏»را تقريرنمود.ابو الحسن محمد بن الحسين شريف رضى(متوفاى 404)«تلخيص البيان‏»در مجازات قرآن و«حقائق التاويل‏»در متشابه قرآن را تصنيف كرد.ابو زرعه‏عبد الرحمان بن محمد(متوفاى حدود 410)كتاب‏«حجة القرائات‏»را به رشته‏تحرير در آورد.هبة الله،ابن سلامة(متوفاى 410)كتاب‏«الناسخ و المنسوخ‏»رانوشت.ابو عبد الله محمد بن محمد بن النعمان(شيخ مفيد)(متوفاى 413)«اعجازالقرآن‏»و«البيان‏»را در انواع علوم قرآنى نگاشته است.ابو الحسن عماد الدين قاضى‏عبد الجبار(متوفاى 415)«متشابه القرآن‏»و«تنزيه القرآن عن المطاعن‏»را به تحريردر آورده است.ابو القاسم حسين بن على مغربى(متوفاى 418)«خصائص القرآن‏»راتاليف كرد.ابو الحسن على بن ابراهيم حوفى(متوفاى 430) «البرهان في علوم‏القرآن‏»را نوشت.ابو محمد مكى بن ابى طالب(متوفاى 437)«الكشف عن وجوه‏القراءات السبع‏»را در دو جزء بزرگ تاليف كرد.ابو عمرو دانى(متوفاى 444)
«التيسير»در قرائات سبع و«المحكم‏»در نقطه گذارى مصحف و«المقنع‏»را در رسم‏الخط مصحف تقرير نمود.ابو محمد على بن احمد بن حزم ظاهرى(متوفاى 456)
«الناسخ و المنسوخ‏»را نوشت.ابو الحسن على بن احمد واحدى نيشابورى(متوفاى 468)«اسباب النزول‏»و«فضائل القرآن‏»را تاليف كرد.ابو بكر عبد القاهرجرجانى(متوفاى 471)«الرسالة الشافيه‏»در اعجاز قرآن و«دلايل الاعجاز»را تقريرنمود.
ابو القاسم حسين بن محمد راغب اصفهانى(متوفاى 502)«المفردات‏»در الفاظ‏غريبه قرآن را به تحرير در آورد.ابو بكر محمد بن عبد الله،ابن عربى(متوفاى 543)
«احكام القرآن‏»را در چهار مجلد نوشت.محمد بن حمزة بن نصر كرمانى(متوفاى حدود 550)«اسرار التكرار فى القرآن‏»را تاليف كرد. ابو جعفر محمد بن‏على بن شهر آشوب(متوفاى 588)«متشابهات القرآن و مختلفه‏»را تقرير نمود.
ابو محمد قاسم بن فيره شاطبى(متوفاى 590)«حرز الامانى‏»قصيده معروف درقرائات سبع را انشاء نمود.ابو الفرج عبد الرحمان بن على بن جوزى(متوفاى 597)
«فنون الافنان في عجائب علوم القرآن‏»و«المجتبى في علوم القرآن‏»را تاليف كرد.
ابو البقاء عبد الله بن الحسين عكبرى(متوفاى 616)«املاء ما من به الرحمان‏»دراعراب قرآن را نوشت.على بن محمد سخاوى(متوفاى 643)«جمال القراء و كمال الاقراء»در قرائات سبع را تاليف كرد.ابو القاسم محمد بن عبد الله(متوفاى حدود 650) رساله‏اى در لغات قبائل عرب كه در قرآن آمده نوشت.ابن‏ابى الاصبع عبد العظيم بن عبد الواحد(متوفاى 654)«بديع القرآن‏»را به رشته‏تحرير در آورد.ابو محمد عبد العزيز بن عبد السلام(متوفاى 660)«مجاز القرآن‏»راتقرير نمود.ابو شامه شمس الدين عبد الرحمان بن اسماعيل(متوفاى 665)
«المرشد الوجيز»را در علوم قرآنى تاليف كرد.محمد بن ابى بكر رازى(متوفاى 666)«اسئلة القرآن المجيد و اجوبتها»را نوشت.
در قرن هشتم جامع‏ترين كتاب در علوم قرآنى نوشته شد.اين مهم بر دست‏تواناى امام بدر الدين محمد بن عبد الله زركشى(متوفاى 794)انجام گرفت.كتاب او«البرهان في علوم القرآن‏»نام دارد كه در چهل و هفت فن از فنون علوم قرآنى بحث‏كرده و در اين باب استقصاء كامل نموده است.و نيز بدر الدين محمد بن ابراهيم بن‏جماعه(متوفاى 733)«كشف المعانى‏»در متشابهات قرآن را تاليف كرد.كمال‏الدين عبد الرحمان بن محمد حلى معروف به ابن العتائقى(متوفاى 770)«الناسخ‏و المنسوخ‏»را نوشت.
جلال الدين بلقينى شيخ و استاد جلال الدين سيوطى(متوفاى 824)«مواقع‏العلوم في مواقع النجوم‏»را در انواع پنجاه‏گانه علوم قرآنى نوشت،كه ابتداجلال الدين سيوطى كتاب معروف خود را بر آن پايه گذارى نمود.سپس بر كتاب‏برهان زركشى دست‏يافت و آن را محور قرار داد.
در قرن نهم معروف‏ترين و جامع‏ترين كتاب در علوم قرآنى كتاب‏«الاتقان‏»في‏علوم القرآن،بر دست‏برومند جلال الدين سيوطى(متوفاى 911)نوشته شد.البته‏اين كتاب را بايد از شاه كارهاى قرن نهم به حساب آورد،زيرا فراغت از آن درسال(872)بوده است.هم چنين وى كتاب معروف‏«معترك الاقران‏»را در اعجازقرآن در سه مجلد بزرگ نوشته است.در همين قرن ابو الخير شمس الدين محمد بن‏محمد بن جزرى(متوفاى 833)كتاب‏«النشر في القراءات العشر»و كتاب‏«غاية النهاية‏»در طبقات قراء و كتاب‏«فضائل القرآن‏»را نوشت.
قاضى زكريا بن محمد انصارى(متوفاى 926)«فتح الرحمان‏»در رفع و دفع اشكالات و ابهامات قرآن را تحرير نمود.ابو عبد الله محمد بن احمد مكى(متوفاى 930)«الاحسان‏»را در علوم قرآنى نوشت.محمد بن يحيى حلبى(متوفاى 963)«القول المذهب‏»را در كلمات رومى معرب در قرآن تقرير كرد كه ازكتاب‏«المهذب‏»سيوطى گرفته شده است.
اضافه بر موارد فوق،كسانى كه در مقدمه تفسير خود به مباحث علوم قرآنى‏پرداخته‏اند بسيارند،از جمله:
مقدمه جامع التفاسير راغب اصفهانى كه شيواترين مباحث علوم قرآنى را دارااست.و مقدمتان في علوم القرآن،كه مقدمة كتاب‏«المبانى‏»و مقدمه كتاب تفسيرابن عطيه كه به نام‏«المحرر الوجيز في تفسير القرآن العزيز»نوشته است،دو مقدمه‏بسيار نفيس در شؤون قرآن مجيد است.مقدمه تفسير قرطبى و تفسير ابن كثير وتفسير طبرى از مهم‏ترين مقدمه‏ها در اين زمينه است. مقدمه تفسير«آلاء الرحمان‏»
شيخ محمد جواد بلاغى،از جامع‏ترين مباحث علوم قرآنى برخوردار است.
«البيان‏»حضرت استاد آيت الله خويى،كه مقدمه‏اى بر تفسير است و جامع‏ترين وكامل‏ترين مباحث مهم علوم قرآنى را شامل مى‏شود.مقدمه تفسير صافى فيض‏كاشانى و مقدمه تفسير برهان نيز از مهم‏ترين مباحث در جنبه‏هاى نقلى علوم قرآنى‏مى‏باشد. مقدمه مجمع البيان علامه طبرسى از متقن‏ترين مباحث علوم قرآنى‏برخوردار است.
از قرن يازدهم به اين طرف،كتب فراوانى در تفسير علوم قرآنى نگاشته شده كه‏ذكر آن‏ها موجب تطويل است.براى نمونه نام تعدادى از آن‏ها را در مقدمه‏«التمهيد»آورده‏ايم كه مى‏توان رجوع نمود.
از ميان آثار موجود مهم‏ترين كتاب‏ها در زمينه علوم قرآنى اساسا دو كتاب‏البرهان و الاتقان مى‏باشند.
البرهان في علوم القرآن،تاليف امام بدر الدين محمد بن عبد الله بن بهادر زركشى‏است.ايشان از برجسته‏ترين علما و دانش‏مندان قرن هشتم مى‏باشد.ولادت او درقاهره مصر به سال 745 بوده است.وى در همان ديار بزرگ شده و در رشته‏هاى‏مختلف علوم اسلامى به سر حد استادى رسيده است.وى طبق مذهب شافعى تدريس فقه مى‏كرده و فتوى مى‏داده است.او در سال 794 بدرود حيات گفت.
كتاب وى‏«البرهان‏»زبده‏ترين كتاب در مباحث علوم قرآنى است.اين كتاب شمول‏و گستردگى را با ايجاز و ايفاء در عبارت به هم آميخته است.نام برده مباحث علوم‏قرآنى را تا 47 نوع پيش برده و درباره هر يك آن چه لازم بوده گرد آورده است،درعين حال كه گوى سبقت از سابقين خود ربوده،براى لا حقين الگوى گران‏بهايى‏به جاى گذاشته است.
دومين كتاب،«الاتقان‏»في علوم القرآن،تاليف جلال الدين عبد الرحمان سيوطى‏است.ولادت او در اسيوط مصر به سال 849 مى‏باشد(متوفاى 911 در قاهره).اودر تمامى علوم حديث و تفسير و ديگر علوم اسلامى يد طولايى دارد و تاليفات‏گران‏بهايى از خود باقى گذارده است.او ابتدا كتاب استاد خود جلال الدين بلقينى(متوفاى 824)،«مواقع العلوم..»را محور قرار داده،تحرير و تهذيب نمود و بر اوافزود و به نام‏«التحبير في علوم التفسير»تاليف نمود.وى در اين كتاب بالغ بر 202نوع از مباحث علوم قرآنى گرد آورد. سپس بر كتاب استاد استاد خود«البرهان‏»
تاليف زركشى دست‏يافت و آن را بهتر پسند كرد و بناى كتاب خود را بر آن نهاد.آن راتنقيح و تحرير نمود و مطالب بسيارى بر آن اضافه نمود و تا 80 نوع از عناوين علوم‏اسلامى را در آن فراهم كرد.امروزه اين منابع از گسترده‏ترين و جامع‏ترين علوم‏قرآنى است كه در اختيار محققين و پژوهش گران قرار دارد.
كتاب‏«مناهل العرفان‏»في علوم القرآن،نوشته محمد عبد العظيم زرقانى،موسع‏ترين كتاب در علوم قرآنى در عصر اخير است و مجلس اعلاى از هر مصر اين‏كتاب را براى تدريس در دانش‏گاه‏هاى از هر مقرر نموده است.مقدمه تفسير«آلاء الرحمان‏»تاليف علامه بزرگ محمد جواد بلاغى(متوفاى 1352)كه‏تحقيقى‏ترين نوشته‏ها در مهم‏ترين مسايل علوم قرآنى را شامل مى‏گردد و به جهت‏اهميت آن،مستقلا در مقدمه تفسير مختصر شبر در مصر(قاهره)به چاپ‏رسيده است.اين اثر بيش‏تر به دفع شبهات و به دفاع از مقام منيع قرآن‏پرداخته است.در مقدمه تفسير صافى دوازده فصل به عنوان 12 مقدمه در انواع‏مباحث علوم قرآنى سخن رانده شده است.مقدمه تفسير«مرآت الانوار»كه به طور تفصيل از نظر حديثى به مقدماتى پرداخته و با عنوان مقدمه تفسير البرهان سيدهاشم بحرانى به چاپ رسيده است.مقدمه مذكور تاليف ابو الحسن عاملى اصفهانى(متوفاى 1138)از شاگردان مرحوم مجلسى است.البيان في تفسير القرآن،نوشته‏استاد علامه سيد ابو القاسم خويى رحمه الله تعالى مقدمه لطيف و جامعى است دربرخى مباحث علوم قرآنى و از تحقيقات عاليه در اين زمينه برخوردار است.
مباحث في علوم القرآن نوشته دكتر صبحى صالح،استاد علوم اسلامى در دانش‏گاه‏لبنان شامل برخى از مباحث علوم قرآنى به صورت فشرده است.