تعداد بازدیدها : 4584
  عنوان مقاله : جهاد با نفس در قران
 نویسنده : سمیه دعائی
 موضوع : صفحه اصلی موضوعات (11291) >معارف قرآن(7683)->اخلاق(701)->فضايل اخلاقي(382)->خودسازي(24)
  آدرس اینترنتی:   http://www.m-narjes.org/modules/Show_Details.aspx?TableName=MaarefQourani&SelectId=98&CMS_FacilityGroup=26  
 منبع:
 چاپ مقاله


متن مقاله
جهاد با نفس در قران

سمیه دعائی

معنی جهاد[1]

جهاد به طور مطلق به معنی مبارزه و تلاش در راه خداست و برای خدا، به منظور رسیدن به اهداف الهی. خواه از طریق کسب معرفت باشد یا جهاد با نفس یا مبارزه با دشمن و... .
در آیه 69 سوره عنکبوت خداوند می فرماید: «والذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا و ان الله لمع المحسنین : کسانی که جهاد کنند مشمول هدایت الهی هستند.» این وعده خداوند همراه با تأکید در این آیه آمده است.

تزکیه[2]

در قرآن کریم، خداوند در سوره اعلی آیه 14، خداوند عامل فلاح و رستگاری را در سه چیز می داند: 1- تزکیه 2- ذکر نام خداوند 3- به جاآوردن نماز.
به طور کلی تزکیه به معنای پاکسازی است. اما آنچه مفسرین در آیات قرآن در تفسیر این آیه گفته اند این است که ممکن است به یکی از این سه معنی یا هر سه باشد: 1- پاکسازی روح از آلودگی شرک 2- پاکسازی از اخلاق رذیله 3- پاکسازی عمل از محرمات.
هر سه مورد اینها نوعی جهاد به حساب می آید.

معنی نفس

برخی از بزرگان نفس را به سه قسم تقسیم کرده اند: نفس لوامه، اماره، مطمئنه و برخی دیگر به 7 قسم: «نفس زکیه، نفس مطمئنه، نفس مهتدی، نفس لوامه، نفس اماره، نفس زائغ، نفس قاسیه.»[3]
اما آنچه که در این تحقیق مختصر از معنای نفس مورد نظر است، همان نفس اماره یا بعد حیوانی انسان می باشد.

برنامه خودسازی

راه خودسازی در سوره عبس: «آیات پایانی سوره عبس (33 تا 42) برنامه جامعی برای خودسازی است.»[4]
1- به انسان دستور می دهد که برای درهم شکستن کبر و غرور به آغاز آفرینش خود برگردد و ببیند که چگونه از نطفه بی ارزش آفریده شده است؟ یکی از بزرگترین موانع خودسازی همین کبر و غرور است.
2- از سوی دیگر هدایتهای الهی را به عنوان بهترین زاد و توشه معرفی می کند. اعم از هدایتهایی که از طریق وحی و رهنمودهای انبیاء و اولیاء سرچشمه می گیرد و هدایتهایی که از طریق عقل و بررسی قوانین و نظامات عالم تکوین حاصل شود.
3- سپس به انسان دستور می دهد به غذای جسمانیش خوب بنگرد که خداوند چگونه انواع مواد غذایی را از خاک تیره برای او آفریده و در برابر ربوبیتش سر تعظیم فرود آورد. بلکه چگونگی تحصیل آن را نیز مورد توجه قرار دهد. زیرا که غذای پاک و حلال یکی از پایه های مهم خودسازی است.
4- به طریق اولی باید به غذای روحش توجه کند که از کدامین سرچشمه تراوش کرده است. حضرت علی علیه السلام به فرزند خود امام حسن علیه السلام می فرمایند: «عجب دارم از آنها که به غذای جسم خود می اندیشند اما در غذای روح دقت نمی کنند، خوراک زیانبار را از شک خود دور می دارند، اما قلب را با مطالب مهلک آکنده می سازند.»
5- به خاطر بیاورد که صیحه گوش خراش محشر همه را از خواب مرگ بیدار می کند و انسان را در برابر اعمالش قرار می دهد و آنچنان اوضاع محشر هولناک است که انسان عزیزترین عزیزانش را فراموش می کند.
باید بیندیشد آیا امروز کاری می کند که در آن روز چهره ای خندان و مسرور و نورانی داشته باشد، یا چهره ای زشت و عبوس و تاریک پس از هم اکنون خود را برای آن روز آماده کند.

سه دستور مهم در زمینه خودسازی[5]

خداوند کریم در آیه 55 سوره مؤمن، سه دستور را به عنوان راهنمایی در زمینه خودسازی معرفی می فرماید:
1- تحمل شکیبایی در برابر شدائد و موانع، زیراکه وعده خدا حق است. 2- استغفار برای گناهان و پاک ساختن دل از زنگار گناه و از هر گونه آلودگی 3- تسبیح پروردگار و ستایش او.

اخلاص در جهاد اکبر

«نیروی بزرگی که باعث می شود در زندگی پیروز شویم این است که انسان کاری بکند که مددکارش خدا باشد. این مطلب یک حقیقت قرآنی است و در جاهای مختلف آیات قرآن به آن اشاره شده است.
وقتی انسان برای خدا و در راه او به تلاش و پیکار برمی خیزد درها به روی او گشوده می شود و مشکلات و سختیها قابل تحمل می گردد. عدم اخلاص را می توان به عنوان یک عامل اساسی و مهم در شکست ها و ناکامی های خود بدانیم.»[6]

نمونه جهاد در قرآن

در اسلام برترین جهاد، جهاد با نفس است، که در روایتی از پیامبر جهاد اکبر نامیده شده است. یعنی برتر از جهاد با دشمن که جهاد با اصغر نام دارد. اصولاً تا جهاد اکبر به معنی واقعی در انسان پیاده نشود در جهاد با دشمن خارجی پیروز نخواهد شد.
در قرآن مجید، صحنه های مختلفی از میدان جهاد اکبر در رابطه با پیامبران و سایر اولیاء الله ترسیم شده است که سرنوشت و سرگذشت حضرت یوسف و داستان عشق آتشین همسر عزیز مصر، یکی از مهمترین و بارزترین این مبارزات می باشد.
می توان دلایلی را که حضرت یوسف از این مبارزه، موفق بیرون آمد، چنین بیان کرد: 1- یاری خدا و سپردن خویش به خدا 2- توجه به نمک شناسی نسبت به عزیز مصر که در خانه وی سکون داشت و توجه به نعمتهای بی پایان خداوند که او ر از قعر چاه وحشتناک به محیط امن و آرامی رسانید. 3- خودسازی و بندگی توأم با اخلاص.»[7]
درست است که راه خدا مشکلات فراوان دارد، مشکل از نظر شناخت حق، وسوسه های شیطانی، از نظر مخالفت دشمنان سرسخت و بی رحم، لغزشهای احتمالی و... . اما آنچه که حقیقت است این است که خداوند به انسان در برابر این مشکلات نیرو و اطمینان می دهد و حمایت می کند.[8]

تهذیب نفس وظیفه بزرگ انسان

خداوند کریم در سوره شمس در این مورد می فرماید: این سوره با بیشترین تعداد سوگند و مؤکدترین سوگندها شروع شده است. بخصوص سوگند به ذات پاک خداوند که سه بار در آن تکرار شده است و سرانجام بر روی این مسأله تکیه شده است که فلاح و رستگاری در تزکیه نفس است و محرومیت و شکست و بدبختی در ترک تزکیه می باشد.
این مسأله مهمترین نکته در زندگی انسان است و در حقیقت قرآن با این تعابیر فوق اشاره می فرماید که رستگاری انسان در مال و فرزند و ثروت و مقام و اعمال اشخاص دیگر نیست بلکه فقط به پاکسازی و تعالی روح و جان در پرتو ایمان و عمل صالح است.
در تواریخ آمده است که همسر عزیز مصر (زلیخا) هنگامی که یوسف مالک خزائن ارض شد و حاکم بر سرزمین مصر کشت، او را ملاقات کرد و گفت: «حرص و شهوت پادشاهان را برده ساخت و صبر و تقوی بردگان را پادشاه کرد.» یوسف سخن او را تصدیق کرد و این کلام الهی را به او خاطر نشان کرد: «هر کس تقوی و شکیبایی را پیشه کند خداوند اجر نیکوکاران را ضایع نمی سازد.»
آری بندگی نفس سبب بردگی انسان و تقوی و تهذیب نفس سبب حکومت بر جهان هستی است.»[9]

پی نوشت ها:

[1] - ناصر مکارم شیرازی و جمعی از نویسندگان، تفسیر نمونه، ج16، دار الکتب الاسلامیه، چاپ هفتم، زمستان 1369، ص 349.
[2] - همان، ج26، ص 403.
[3] - سید کاظم ارفع، اصلاح نفس، مؤسسه فیض کاشانی، بهمن 1368.
[4] - رک: ناصر مکارم شیرازی و دیگران، تفسیر نمونه، ج16، ص 33 تا 42.
[5] - همان، ج16، ص 135.
[6] - همان، ص 350 و 351.
[7] - همان، ج9، ص 377تا 375.
[8] - همان، ج16، ص 348.
[9] - رک: همان، ج27، ص 44 تا 62.



CopyRight © maarefquran.org
info@maarefquran.org